Điều tra vụ cháy tàu thuyền – Chương 2: điểm khởi phát và vết cháy
Loạt bài “Điều tra các vụ cháy tàu thuyền”:
- Điều tra hiện trường sau hỏa hoạn với tàu thuyền
- Chương 3.1: xác định nguyên nhân cháy
- Chương 3.3: hệ thống điện
- Điểm khởi phát là nơi đám cháy bắt đầu. Xác định đúng điểm này mới tìm đúng nguyên nhân.
- Vết cháy là hiệu ứng vật lý còn lại sau cháy. Đọc đúng vết cháy giúp truy ngược về điểm khởi phát.
- Nhiều “quy tắc ngón tay cái” cũ không có cơ sở khoa học, như vết cháy bóng hay bọng lớn là bằng chứng chất tăng tốc.
Trong điều tra hỏa hoạn, nơi đám cháy bắt đầu gọi là “điểm khởi phát”. Đó có thể là một điểm chính xác hoặc một khu vực tổng quát. Hầu hết các vụ cần xác định chính xác điểm khởi phát để tìm đúng nguyên nhân. Trước đây người ta nói “nguyên nhân và điểm khởi phát”. Trình tự đúng là khởi phát trước, nguyên nhân sau.
Đám cháy thường cháy lâu hơn tại hoặc gần điểm khởi phát, nên thiệt hại thường lớn hơn ở đó. Nguyên nhân thường nằm tại hoặc rất gần điểm khởi phát. Bằng chứng vật lý của nguyên nhân, dù tai nạn hay cố ý, thường được thu hồi tại đây. Xác định được điểm khởi phát thì có thể xác nhận hoặc mâu thuẫn với lời khai của chủ sở hữu, người ở, nhân chứng hay nghi phạm.
Nhận biết, xác định và phân tích đúng các vết cháy là khía cạnh quan trọng nhất của mọi cuộc điều tra hỏa hoạn. Hoàn cảnh mỗi vụ khác nhau. Nhưng mọi vụ đều theo cùng nguyên tắc khoa học về hóa học và vật lý của lửa, và theo cấu trúc vật lý của đám cháy.
Nội dung chương này chủ yếu dựa trên Chương 4 của Tiêu chuẩn NFPA 921, Hướng dẫn Điều tra Hỏa hoạn và Vụ Nổ, ấn bản 1992.
Khu vực có trang bị thiết bị báo cháy hệ địa chỉ còn hoạt động tốt thì điểm khởi phát nằm gần thiết bị báo đầu tiên. Thiết bị đó là đầu báo khói hoặc đầu báo nhiệt phát cảnh báo đầu tiên.
ĐỊNH NGHĨA
Vết cháy là các hiệu ứng vật lý thực tế nhìn thấy hoặc đo được sau đám cháy. Chúng gồm cháy xém, ô xy hóa, biến dạng, tan chảy, thay đổi màu sắc và sụp đổ cấu trúc.
Sau đám cháy, trên các bề mặt dọc và ngang có những đường hoặc khu vực phân định. Đó là biên giới giữa các mức nhiệt và khói khác nhau tác động lên vật phẩm tại hiện trường. Sự hình thành của chúng phụ thuộc nhiều biến số: bản thân vật liệu, RHR, hoạt động chữa cháy, nhiệt độ nguồn nhiệt, thông gió và thời gian tiếp xúc.
Hiệu ứng bề mặt là kết quả của bản chất và chất liệu của bề mặt chứa vết cháy. Nó ảnh hưởng đến hình dạng thực tế của các đường phân định. Nó cũng tăng hoặc giảm lượng pyrolysis và cháy ở từng khu vực. Ví dụ, bề mặt nhẵn và bề mặt thô của cùng một chất liệu chịu cùng mức nhiệt. Bề mặt thô hơn sẽ hư hại nhiều hơn. Sơn, gạch, giấy dán tường, thạch cao… có thể tăng hoặc giảm hư hại cho bề mặt.
Sự xuyên thủng bề mặt ngang (đốt xuyên qua) có thể đi từ trên xuống hoặc từ dưới lên. Nguyên nhân có thể là nhiệt bức xạ, ngọn lửa đốt trực tiếp hoặc sự âm ỉ ở một khu vực cục bộ.
Xuyên thủng từ trên xuống thường hiếm, vì nhiệt và lửa thường lan lên trên. Tuy nhiên, khi xảy ra flashover, khí lửa nóng có thể bị ép xuống qua các lỗ mở nhỏ có sẵn như đường ống, và gây xuyên thủng. Nệm, ghế sofa hay ghế polyurethane cháy mạnh cũng có thể gây ra. Vật liệu đang cháy hoặc âm ỉ rơi xuống cũng có thể làm thủng sàn. Phải kiểm tra cẩn thận mọi xuyên thủng từ trên xuống và xác định nguyên nhân.
Muốn biết hướng đốt của một xuyên thủng, hãy kiểm tra các bên của lỗ. Cạnh rộng hơn ở phần trên của lỗ và dốc vào trong cho thấy lửa đến từ trên cao. Cạnh rộng hơn ở phần dưới và dốc lên về trung tâm lỗ cho thấy lửa đến từ phía dưới.
Cách khác là so sánh tổng mức hư hại ở hai tầng ngăn cách bởi bề mặt bị xuyên thủng. Lửa đi lên thì hư hại phía dưới của bề mặt thường nặng hơn. Lửa đi xuống thì điều ngược lại có khả năng đúng.
Nhiều hoàn cảnh ảnh hưởng đến hành vi của lửa. Lửa có thể lan cả lên và xuống qua cùng một lỗ. Tuy vậy, có thể chỉ hướng di chuyển cuối cùng còn rõ ràng.
Mất vật liệu và khối lượng xảy ra khi gỗ hoặc vật liệu dễ cháy khác bị đốt. Di tích của chính các vật liệu này có thể hiện đường phân định, và cuối cùng là vết cháy để phân tích. Ví dụ, phần trên của dầm tường bị đốt dần ở các mức thấp hơn. Điều này giúp xác định hướng di chuyển của lửa. Tương tự, mức hư hại ở hai bên cánh cửa cho biết hướng di chuyển của lửa.
MÔ HÌNH VÀ HIỆU ỨNG BỀ MẶT CỦA VẾT CHÁY
Các loại mô hình
Vết cháy chia thành hai loại chính. Cả hai chịu điều chỉnh bởi hóa học và vật lý của lửa, và bởi phương pháp xây dựng.
| Loại mô hình | Nguyên nhân hình thành | Dùng để |
|---|---|---|
| Mô hình di chuyển | Do lửa và sản phẩm cháy tăng trưởng và mở rộng ra khỏi nguồn nhiệt gốc. | Truy vết ngược về nguồn nhiệt gốc khi kiểm tra kỹ hiện trường. |
| Mô hình cường độ | Do các cường độ nhiệt khác nhau tác động lên cấu trúc và nội dung của nó. | Xác định đặc điểm và số lượng tải nhiên liệu. Chỉ hướng lan truyền của lửa. |
Hiệu ứng chung của vết cháy
Nhiệt sinh ra trong đám cháy làm phân hủy các bề mặt. Mức độ cháy xém và ố màu từ sự phân hủy này được so với các khu vực khác. Cách này tìm ra khu vực hư hại nặng nhất.
Gỗ ngày càng ít dùng trong đóng tàu, nhưng vẫn còn nhiều tàu gỗ đang phục vụ. Sau mỗi đám cháy cấu trúc trên tàu gỗ sẽ còn gỗ cháy. Gỗ cháy cho điều tra viên thông tin quý về nguồn gốc và sự lan truyền của đám cháy.
Gỗ bị phân hủy hóa học khi gặp nhiệt độ cao. Quá trình này sinh khí, hơi nước và các sản phẩm pyrolysis khác như khói. Sau khi chịu nhiệt cao kéo dài hoặc mạnh, phần còn lại rắn chủ yếu là carbon. Khi cháy, vật liệu co lại, nứt và nổi bọng. Vết cháy là vật liệu carbon đã bị đốt và có vẻ ngoài đen.
Tốc độ cháy của gỗ
Một quy tắc ngón tay cái cũ nói gỗ cháy với tốc độ 1 inch mỗi 45 phút. Tốc độ này dựa trên điều kiện phòng thí nghiệm, trong lò thử nghiệm, với gỗ thông. Đám cháy thực tế có cường độ khác bài thử này. Vì vậy không nên dựa vào quy tắc này để xác định đám cháy đã cháy bao lâu. Nói cách khác, không thể xác định thời gian cháy cụ thể chỉ từ độ sâu vết cháy.
Một quy tắc cũ khác nói gỗ cũ cháy nhanh hơn gỗ mới. Nhưng gỗ tăng hoặc mất độ ẩm theo điều kiện môi trường. Vì thế gỗ cũ, khô không dễ cháy hơn gỗ mới đã phơi khô trong lò cùng điều kiện.
Độ sâu của vết cháy
Độ sâu vết cháy là phương tiện đáng tin cậy để xác định sự lan truyền của lửa. Hãy đo độ sâu tương đối và phạm vi của vết cháy. Cách này cho biết phần nào của vật liệu hoặc cấu trúc tiếp xúc nguồn nhiệt lâu nhất. Độ sâu tương đối giữa các điểm là chìa khóa để biết nơi nào hư hại nặng hơn do tiếp xúc, thông gió hoặc vị trí nhiên liệu.
Khi so sánh mức độ cháy, phải xét loại vật liệu liên quan. Ví dụ, phòng nội thất ốp gỗ có thể cháy nặng hơn phòng liền kề nội thất bằng thạch cao. Điều này đúng ngay cả khi đám cháy bắt nguồn từ phòng thạch cao. Nhớ không “so sánh táo với cam”.
Phải xét cả ảnh hưởng của thông gió. Gỗ có thể bị cháy sâu hơn khi nằm cạnh nguồn thông gió hoặc lỗ mở nơi khí nóng thoát ra. Ví dụ, phần phòng gần cửa mở có thể cháy nặng hơn điểm khởi phát ở phía bên kia phòng, nếu lửa được thông gió qua cửa mở.
Đo độ sâu vết cháy bằng dụng cụ đầu tròn. Ví dụ: một số loại calipers, đồng hồ đo độ sâu lốp xe hoặc thước kim loại chỉnh riêng. Dùng cùng một dụng cụ cho mọi phép đo cần so sánh. Đo ở trung tâm của bọng cháy.
Khí nhiên liệu hoặc oxy có thể là nguồn nhiên liệu ban đầu của đám cháy. Khi đó đám cháy thường tạo mô hình vết cháy tương đối đều trên khu vực rộng mà nó phủ kín. Vết cháy sâu hơn có thể nằm gần điểm rò rỉ khí. Loại vết cháy này có thể rất cục bộ, vì luồng khí áp suất cao có thể có tại điểm rò rỉ.
Không dùng hình dạng vết cháy làm bằng chứng chất tăng tốc. Một số người trong cộng đồng điều tra cho rằng vẻ ngoài của vết cháy, vết nứt và bọng có ý nghĩa lớn hơn thực tế khoa học chứng minh. Quy tắc cũ nói bọng lớn, bóng (đôi khi gọi là vết cháy cá sấu) là bằng chứng có chất tăng tốc dạng lỏng. Điều này sai. Các vết này xuất hiện trong nhiều loại đám cháy và không có cơ sở khoa học để gán riêng cho đám cháy bị tăng tốc.
Một quy tắc cũ khác nói vẻ ngoài bề mặt vết cháy (đục, bóng hoặc có màu) cho thấy chất tăng tốc hydrocarbon. Một lần nữa, không có cơ sở khoa học cho mối liên hệ này. Điều tra viên không nên kết luận bọng lớn, bóng hay vết cháy có màu là dấu hiệu chất tăng tốc, chỉ dựa trên vẻ ngoài của vết cháy.
Độ sâu vết cháy có thể dùng để ước lượng thời gian cháy của đám cháy. Hãy nhớ sự cháy của gỗ thay đổi theo nhiều yếu tố. Đó là tốc độ và thời gian của nhiệt độ; ảnh hưởng của thông gió; tỷ lệ diện tích bề mặt so với khối lượng; hướng, định hướng và kích thước vân gỗ; loại gỗ; độ ẩm; và bản chất lớp phủ bề mặt.
Ô XY HÓA
Ô xy hóa là một quá trình hóa học cơ bản liên quan đến lửa. Một số vật liệu không dễ cháy. Nhưng sự ô xy hóa của chúng vẫn có thể tạo đường phân định và vết cháy. Hiệu ứng có thể là thay đổi màu sắc hoặc kết cấu. Nhìn chung, nhiệt độ càng cao và thời gian tiếp xúc càng dài thì ô xy hóa càng rõ.
| Vật liệu | Biểu hiện khi tiếp xúc nhiệt |
|---|---|
| Thép mạ kẽm trần | Nhiệt độ vừa phải làm bề mặt trắng đục. |
| Sắt hoặc thép không phủ lớp phủ | Bề mặt trước tiên thành màu xám xanh đục. Ô xy hóa tiếp theo có thể tạo lớp ô xy dày, bong ra. Nếu kim loại bị ướt sau cháy, lớp ô xy màu gỉ sắt thông thường có thể xuất hiện. |
| Thép không gỉ | Ô xy hóa nhẹ có thể có mép màu. Ô xy hóa nặng thành màu xám đục. |
| Đồng | Hình thành lớp ô xy màu đỏ tối hoặc đen. Màu của lớp ô xy không quan trọng. Điều quan trọng là ô xy hóa có thể tạo đường phân định. |
Lửa làm bề mặt thép bị ô xy hóa, và hầu như chắc chắn thép bị làm ướt khi chữa cháy. Vì vậy tìm thấy lỗ trên bề mặt kim loại mỏng là điều không bất thường.
Bồ hóng và vết cháy cũng chịu ảnh hưởng của ô xy hóa. Lớp giấy bề mặt tường thạch cao, lớp bồ hóng và sơn có thể bị ô xy hóa khi tiếp xúc nhiệt liên tục. Carbon chuyển thành khí và biến mất khỏi bề mặt từng có nó. Kết quả được gọi là “đốt sạch”.
HIỆN TƯỢNG TAN CHẢY CỦA VẬT LIỆU
Tan chảy là sự thay đổi trạng thái vật lý của vật liệu do tiếp xúc nhiệt. Biên giới giữa phần đã tan chảy và phần còn nguyên có thể tạo đường phân định nhiệt và nhiệt độ. Có thể dùng chúng để xác định vết cháy.
Biết điểm tan chảy của các vật liệu giúp xác định nhiệt độ đạt được trong đám cháy. Nhiệt độ tan chảy của vật liệu dao động từ hơi cao hơn nhiệt độ phòng đến hàng nghìn độ. Bảng sau lấy từ NFPA 921, Hướng dẫn Điều tra Hỏa hoạn và Vụ Nổ. Bảng cho nhiệt độ tan chảy của nhiều vật liệu phổ biến.
| Loại vật liệu | Nhiệt độ tan chảy (°F) | Nhiệt độ tan chảy (°C) |
|---|---|---|
| Aluminum (alloys) | 1,050-1,200 | 566-649 |
| Aluminum | 1,220 | 660 |
| Brass (yellow) | 1,710 | 932 |
| Brass (red) | 1,825 | 996 |
| Bronze (aluminum) | 1,800 | 982 |
| Cast iron (gray) | 2,460-2,550 | 1,349-1,399 |
| Cast iron (white) | 1,920-2,010 | 1,049-1,099 |
| Chromium | 3,550 | 1,954 |
| Copper | 1,981 | 1,082 |
| Fire Brick | 2,980-3,000 | 1,638-1,649 |
| Glass | 1,100-2,600 | 593-1,427 |
| Gold | 1,945 | 1,063 |
| Iron | 2,802 | 1,539 |
| Lead | 621 | 327 |
| Magnesium (AZ31B alloy) | 1,160 | 627 |
| Nickel | 2,651 | 1,455 |
| Paraffin | 129 | 54 |
| Platinum | 3,224 | 1,773 |
| Porcelain | 2,820 | 1,549 |
| Pot metal | 562-752 | 294-400 |
| Quartz | 3,060-3,090 | 1,682-1699 |
| Silver | 1,760 | 960 |
| Solder (tin) | 275-350 | 135-177 |
| Steel (stainless) | 2,600 | 1,427 |
| Steel (carbon) | 2,760 | 1,516 |
| Tin | 449 | 232 |
| Wax (paraffin) | 120-167 | 49-75 |
| White pot metal | 562-752 | 294-400 |
| Zinc | 707 | 375 |
HIỆN TƯỢNG HỢP KIM HÓA CỦA KIM LOẠI
Hợp kim eutectic cũng hình thành trong đám cháy. Eutectic là điểm nóng chảy thấp nhất của một hợp kim hoặc dung dịch từ hai chất trở lên. Điểm này đạt được khi thay đổi tỷ lệ phần trăm các thành phần.
Hiện tượng xảy ra khi đám cháy đạt nhiệt độ tan chảy của một vật liệu, và vật liệu tan chảy này tiếp xúc kim loại khác. Hỗn hợp (hợp kim) tạo thành tan chảy ở nhiệt độ thấp hơn kim loại có điểm tan chảy cao hơn. Nhiều trường hợp còn thấp hơn cả hai kim loại. Trong hỏa hoạn, hợp kim hóa eutectic xảy ra khi nhôm hoặc kẽm nóng chảy tiếp xúc thép hoặc đồng.
Dây điện, ống dẫn và ống đồng thường bị hợp kim hóa. Nhôm hòa với đồng thành hợp kim màu từ vàng đến bạc. Bề mặt điểm nhôm có thể xám. Bề mặt gần giao diện nhôm-đồng có thể khá tối. Dây đồng sẽ rất giòn. Kẽm hợp kim với đồng tạo thành đồng vàng.
Hợp kim hóa với thép không dễ xảy ra trong hầu hết các đám cháy. Nhưng nhôm hoặc kẽm bị nung lâu với vật thể thép có thể tạo lỗ hoặc hố. Phân tích kim loại học xác nhận được hợp kim hóa và xác định được hợp kim.
Có lý thuyết cho rằng kim loại điểm nóng chảy cao bị tan chảy là dấu hiệu phóng hỏa. Sự thật khoa học khác. Nếu chúng tan chảy do hợp kim hóa, việc tan chảy không cho thấy có chất tăng tốc. Nó cũng không cho thấy nhiệt độ cao bất thường trong đám cháy.
Vật liệu nhựa
Nhựa chịu nhiệt có nhiệt độ tan chảy từ khoảng 200°F (93°C) đến gần 750°F (399°C). Biết nhiệt độ tan chảy xấp xỉ của từng vật liệu giúp điều tra viên ước lượng nhiệt độ trong đám cháy. Từ đó xác định cường độ và thời gian nung nóng, phạm vi di chuyển nhiệt và tốc độ giải phóng nhiệt tương đối từ nhiên liệu.
SỰ GIÃN NỞ VÀ BIẾN DẠNG CỦA VẬT LIỆU DO NHIỆT
Mọi vật liệu thông thường đều giãn nở khi nung nóng. Giãn nở có thể làm giảm ổn định kết cấu. Dầm và cột thép uốn cong khi nhiệt độ đạt 1,100°F (593°C). Thép không tự chịu được trọng lượng của mình ở 1,500°F (816°C). Biến dạng càng nghiêm trọng khi cấu trúc thép chịu tải lớn.
Uốn cong không phải do tan chảy. Giãn nở nhiệt của dầm có thể là một yếu tố nếu hai đầu dầm bị giữ chặt.
Trái với quan niệm phổ biến, dòng nước từ vòi cứu hỏa không làm thép nóng chảy sụp đổ. Nước “đóng băng” thép ở vị trí hiện tại nếu thép đã biến dạng. Nếu phun sớm trong đám cháy, nước có thể ngăn thép nóng đến mức gây sụp đổ.
KHÓI VÀ BỒ HÓNG
Khói là sản phẩm hạt lơ lửng trong không khí của quá trình cháy không hoàn chỉnh. Nó treo lơ lửng trong khí, hơi hoặc hạt aerosol rắn và lỏng. Bồ hóng gồm các hạt carbon đen sinh ra trong ngọn lửa.
Nhiên liệu nào chứa carbon cũng sinh bồ hóng trong điều kiện hỏa hoạn bình thường. Sản phẩm dầu mỏ và hầu hết các loại nhựa đặc biệt như vậy. Bồ hóng có thể bám lên tường và trần do tiếp xúc trực tiếp ngọn lửa. Bồ hóng cũng có thể đọng lên bề mặt do lắng đọng.
Khói và bồ hóng tích tụ trên các bề mặt mát hơn của cấu trúc và nội thất. Chúng thường đọng ở phần trên của tường trong các phòng xa lửa. Khói, nhất là khói từ đám cháy âm ỉ chậm, có xu hướng ngưng tụ trên tường, cửa sổ và các bề mặt mát khác.
| Loại vết | Đặc điểm |
|---|---|
| Vết khói | Màu nâu. Ngưng tụ có thể ướt và dính, mỏng hoặc dày, hoặc khô và giống nhựa. Sau khi khô, khó lau chùi. |
| Vết bồ hóng | Màu đen. Bồ hóng khô dễ lau khỏi cửa sổ và các bề mặt khác. |
| Khi cả hai cùng xuất hiện | Nơi có ngọn lửa mở, cả bồ hóng và khói có khả năng đọng lại. Trong một số đám cháy chỉ có bồ hóng khô. |
| Khói đọng trên cửa sổ bị nung sau đó | Vết nâu chuyển sang đen do carbon hóa. |
ĐỐT SẠCH
Đốt sạch xảy ra trên bề mặt không cháy khi vết bồ hóng hoặc khói bị đốt sạch. Nguyên nhân thường là tiếp xúc trực tiếp ngọn lửa hoặc nhiệt bức xạ mạnh.
Đốt sạch có thể chỉ ra sự nung nóng mạnh. Nhưng tự nó chưa chắc chỉ ra điểm khởi phát. Đường phân định giữa vùng đốt sạch và vùng bị bồ hóng hoặc khói cho biết hướng lan truyền của lửa. Chúng cũng cho biết sự khác biệt về cường độ hoặc thời gian cháy.
KÍNH CỬA SỔ
Nghiên cứu hiện tại cho thấy một điều. Chênh lệch nhiệt độ từ 140°F trở lên giữa phần tiếp xúc và phần cách nhiệt của kính sẽ tạo vết nứt dài, uốn lượn mềm. Vết nứt phát ra từ mép khung đến trung tâm tấm kính.
Lửa tiếp xúc đột ngột một mặt tấm kính, như khi flashover, sẽ làm kính vỡ. Trước đây người ta nghĩ nung nhanh như vậy tạo mẫu nứt phức tạp gồm nhiều vết nhỏ (thường gọi là crazing). Điều này chưa được nghiên cứu khoa học xác nhận.
Áp suất bên trong có thể tăng khi cháy, nhất là khi có vụ nổ backdraft. Áp suất đó có thể đủ mạnh để làm vỡ cửa sổ. Kính vỡ trên sàn bên ngoài một buồng lái bị cháy là bằng chứng đã có tăng áp trong lúc cháy.
Crazing, hố nhỏ hoặc lỗ nhỏ do phun nước lên bề mặt kính đã nung ít nhất đến 600°F (316°C).
Mảnh kính không có bồ hóng hay khói đọng là bằng chứng kính đã nóng nhanh, hỏng sớm hoặc tiếp xúc lửa. Khoảng cách của kính đến khu vực nguồn gốc hoặc nguồn nhiệt có thể ảnh hưởng lượng lắng đọng.
Bồ hóng dầu dày trên kính từng được coi là bằng chứng chắc chắn có hoặc đã dùng chất tăng tốc. Điều này chưa được nghiên cứu khoa học hỗ trợ. Lắng đọng như vậy cũng có thể do các vật liệu khác cháy không hoàn chỉnh.
SỰ SỤP ĐỔ CỦA LÒ XO
Lò xo đồ nội thất sụp đổ từng được coi là dấu hiệu tiếp xúc chất tăng tốc đang cháy hoặc cháy âm ỉ. Thử nghiệm phòng thí nghiệm cho thấy lò xo mất độ căng là hàm của tổng thời gian ở nhiệt độ cao.
Nung ngắn ở nhiệt độ cao, hoặc nung dài ở nhiệt độ vừa phải khoảng 750°F (399°C), đều có thể làm lò xo mất đàn hồi và sụp đổ. Bất kỳ tải trọng nào đặt trên lò xo khi nung đều làm tăng sự mất độ căng.
Khi phân tích tình trạng lò xo sau cháy, phải xem xét mọi vật liệu đặt tải lên chúng. Đồng thời so sánh các đường phân định.
VỊ TRÍ CỦA ĐỐI TƯỢNG
Một số mẫu vết nhất định giúp xác định vị trí của đối tượng tại hiện trường cháy.
| Mẫu vết | Cách hình thành |
|---|---|
| Bóng mát nhiệt | Đối tượng chặn đường đi của nhiệt bức xạ, nhiệt đối lưu hoặc ngọn lửa tiếp xúc trực tiếp. Nhiệt dẫn không tạo bóng mát nhiệt. Đối tượng hấp thụ hoặc phản xạ năng lượng nhiệt đều tạo được bóng mát trên vật liệu nó bảo vệ. |
| Khu vực được bảo vệ | Đối tượng ngăn sản phẩm cháy lắng đọng lên vật liệu mà nó bảo vệ. Đối tượng nào ngăn lắng đọng cũng có thể tạo mẫu vết. |
Cả hai giúp điều tra viên tái thiết hiện trường. Các mẫu vết này rất thường bị mảnh vụn che khuất. Muốn dùng đúng, phải dọn mảnh vụn.
VỊ TRÍ CỦA CÁC MẪU VẾT
Mẫu vết phát triển trong lúc cháy có thể nằm trên mọi bề mặt tiếp xúc. Chúng gồm kết cấu tòa nhà, nội thất và các bề mặt ngoại thất tiếp xúc nhiệt, khói và bồ hóng.
Mẫu vết trên vách dễ quan sát nhất. Chúng có thể là đường phân định do nung nóng đến cháy sâu hơn. Mẫu vết có thể lan xuống các thành viên hỗ trợ phía dưới.
Mẫu vết cũng xuất hiện trên trần và mặt dưới của vật dụng như bàn và kệ. Khí nóng từ đám cháy luôn bay lên. Nó tập trung năng lượng nhiệt lên các bề mặt ngang phía trên nguồn nhiệt. Hầu hết mẫu vết ngang có dạng tròn thô. Phần mẫu hình tròn thường nằm tại điểm giao của vách và trần, và tại cạnh bàn, kệ.
Mẫu vết trên sàn rất quan trọng. Muốn kiểm tra đúng phải dọn mảnh vụn. Chúng có thể do nhiệt bức xạ mạnh, nhựa chảy, chất lỏng cháy, hoặc lớp khí nóng tạo ra trong và sau flashover.
Đường nối hoặc khe nứt trong vật liệu sàn và quanh ngưỡng cửa có thể cho thấy sự cháy do bức xạ hoặc chất tăng tốc dạng lỏng tụ lại. Cháy sau flashover cũng có thể tạo lỗ trên sàn gỗ hoặc lớp phủ sàn và quanh ngưỡng cửa. Nguyên nhân là khí cháy nóng và khe hở không khí có sẵn từ lúc xây dựng. Khe hở rất nhỏ cũng đủ cấp không khí cho quá trình cháy.
Gạch lát sàn vinyl hư do lửa có thể cuốn mép lên, lộ phần sàn phía dưới. Từng có ý kiến cho rằng đây là do chất tăng tốc. Nhưng nó cũng xảy ra chỉ do nhiệt bức xạ của bề mặt sàn. Phân tích chất tăng tốc có thể khó vì keo gạch có hydrocarbon.
Bề mặt cấu trúc bên ngoài cũng có thể có dấu vết hỏa hoạn. Ngoài các mô hình thông thường, tàu gỗ có thể có lỗ đốt xuyên qua trên cả bề mặt dọc và ngang. Theo quy tắc chung, các lỗ này chỉ ra khu vực cháy dữ dội hoặc kéo dài. Đám cháy gần mạn tàu thì dấu hiệu cháy bên ngoài chỉ ra các điểm nóng nhất. Chúng cũng cho dấu hiệu về vị trí có khả năng của nguồn gốc đám cháy.
Vết cháy cũng có thể nằm ở các bên, phía trên và phía dưới của nội dung tàu hoặc phòng. Mọi vết cháy trên vách, trần và sàn đều phải ghi vào hồ sơ. Vết sẽ tương tự về hình dạng. Nhưng do kích thước đồ vật hạn chế, có thể chỉ thấy một phần vết.
Chất tăng tốc có thể tạo vết cháy thấp. Nhưng vết cháy thấp không chứng minh đám cháy do chất tăng tốc. Điều kiện sau flashover cũng tạo vết cháy thấp. Trong mọi đám cháy, mảnh vụn cháy thường rơi xuống các tầng thấp hơn. Sự rơi này (drop down) có thể gây đám cháy phụ. Nó cũng có thể đốt các vật liệu dễ cháy khác, tạo vết cháy thấp và lỗ đốt xuyên qua.
HÌNH HỌC VÀ HÌNH DẠNG CỦA CÁC MÔ HÌNH
Hóa học và vật lý của lửa tạo ra các loại mô hình có hình học đặc trưng. Không phải mọi cách giải thích vết cháy đều truy được trực tiếp đến nghiên cứu khoa học. Vì vậy điều tra viên cần nhớ rằng một mô hình có thể có cách giải thích thay thế.
Mô hình “V” và “U”
Mô hình “V” là hình dạng phổ biến trên bề mặt dọc. Mô hình lan sang hai bên do nhiệt bức xạ từ trên xuống. Nó cũng lan do lửa và khí nóng di chuyển lên và ra ngoài khi gặp bề mặt ngang như trần, mép mái, bàn hoặc kệ.
Các đường chéo tạo hình “V” thường truy ngược được về điểm khởi phát. Theo quy tắc chung, góc “V” càng rộng thì vật liệu bị nung càng lâu. Góc trên bề mặt dễ cháy rộng hơn góc trên bề mặt không cháy, với cùng nguồn nhiệt và thời gian cháy.
Từng có niềm tin rằng đám cháy nhanh tạo “V” góc hẹp, đám cháy chậm tạo “V” góc rộng. Điều này không chính xác. Góc của các đường “V” thực sự là kết quả của kích thước đám cháy, tốc độ cháy, thông gió và tính cháy của tường. Các mô hình này quan trọng vì chúng chỉ hướng lan truyền của lửa, không chỉ nguyên nhân gây ra chúng.
Mô hình “U” tương tự mô hình “V”. Đường phân định của “U” cong mềm hơn các đường chéo của “V”. Nó là kết quả của nhiệt bức xạ trên các bề mặt dọc xa nguồn nhiệt hơn bề mặt có “V” rõ. Phân tích mô hình “U” theo cùng cách với mô hình “V”.
Các mô hình khác
| Mô hình | Hình dạng và cách hình thành |
|---|---|
| Nón ngược (“V” ngược) | Tam giác rộng ở cơ sở hơn ở đỉnh. Do đám cháy tồn tại ngắn, không phát triển thành cột lửa từ sàn đến trần, hoặc cột lửa không bị trần hạn chế. Thường xuất hiện trên bề mặt không cháy, nên từng bị cho là do cháy nhanh. Phân tích chính xác là cháy thời gian ngắn. Từng bị giải thích là bằng chứng chất tăng tốc lỏng. Nhưng nhiên liệu nào tạo vùng ngọn lửa không bị hạn chế theo chiều dọc cũng tạo được. |
| Cát thời gian | Kết hợp cột khí nóng (hình “V”) và vùng ngọn lửa (hình “V” ngược). Xuất hiện khi đám cháy rất gần hoặc tiếp xúc bề mặt dọc. Mô hình có hình chung của đồng hồ cát. |
| Nón cụt (cột plume cụt) | Vết cháy ba chiều trên cả bề mặt ngang và dọc. Xuất hiện tại giao điểm của hai bề mặt dọc. Do cột lửa giãn nở tự nhiên khi bay lên, và năng lượng nhiệt lan ngang khi gặp bề mặt ngang như trần. |
| Tròn | Phổ biến tại hiện trường cháy. Thường là khu vực được bảo vệ khỏi cháy bởi vật dụng tròn như thùng rác hoặc đáy đồ nội thất. |
Mô hình không đều, cong hoặc hình bể trên sàn
Mô hình không đều, cong hoặc hình bể trên sàn và lớp phủ sàn từng được coi là bằng chứng chắc chắn có hoặc đã dùng chất tăng tốc lỏng. Những mô hình này có thể do chất tăng tốc. Nhưng không phải lúc nào cũng xác định đáng tin cậy chỉ bằng quan sát trực quan.
Chúng rất phổ biến trong điều kiện sau flashover, trong đám cháy dập lửa muộn, hoặc khi cấu trúc sụp đổ. Nguyên nhân có thể là nhiệt bức xạ, mảnh vụn cháy và âm ỉ, nhựa tan chảy hoặc chất lỏng dễ cháy.
Nghi ngờ có chất lỏng dễ cháy thì cần tìm bằng chứng hỗ trợ. Có thể dùng chỉ thị khí dễ cháy. Có thể phân tích hóa học mảnh vụn để tìm dư lượng. Cũng nên tìm bình chứa chất lỏng. Hãy cẩn thận với chỉ thị khí dễ cháy, vì nhiều vật liệu nhựa phát khí hydrocarbon khi pyrolyze hoặc cháy.
Những khí này có thể có mùi giống sản phẩm dầu mỏ. Chỉ thị khí dễ cháy vẫn phát hiện được dù không dùng chất lỏng dễ cháy. Phân tích chromatographic thảm cháy làm từ vật liệu gốc dầu mỏ cũng có thể thấy hydrocarbon, ngay cả khi không dùng chất tăng tốc.
Nhìn chung, mô hình do chất tăng tốc có vết cháy ở mép sâu hơn ở trung tâm (mô hình bánh rán). Tuy vậy, chất lỏng dễ cháy tạo vũng thấm vào vật liệu lát sàn hoặc lớp phủ sàn có thể tạo mô hình không đều. Nhựa tan chảy cũng vậy. Những mô hình này có thể cháy sâu ở trung tâm hơn ở mép. Nung cục bộ sau flashover hoặc vật rơi xuống cũng có thể gây ra. Mô hình không đều trên sàn gỗ do chất lỏng dễ cháy có “ngón tay” men theo các khe nứt sàn.
Mô hình “bánh rán” rõ có thể do chất lỏng dễ cháy. Bề mặt cháy hình vòng quanh khu vực ít cháy hơn. Nguyên nhân là hiệu ứng làm mát của chất lỏng ở trung tâm vũng, còn các mép cháy và tạo vết cháy quanh đó. Gặp điều kiện này, cần kiểm tra thêm để tìm bằng chứng hỗ trợ có chất lỏng dễ cháy.
Khi nghi có chất lỏng dễ cháy, phải loại trừ nhiều ảnh hưởng khác. Đó là flashover, luồng không khí, khí nóng, nhựa tan chảy, vật rơi xuống và sự sụp đổ của tòa nhà. Điều tra viên phải xác định chính xác nguồn nhiên liệu ban đầu cho mọi mô hình cháy không đều hoặc tròn.
Nhiều vật liệu nhựa hiện đại sẽ cháy. Chúng phản ứng với nhiệt trước tiên bằng cách hóa lỏng (tan chảy). Khi cháy ở dạng lỏng, chúng tạo mô hình không đều hoặc tròn. Gặp ở vị trí bất ngờ, chúng có thể bị nhận nhầm là mô hình chất lỏng dễ cháy, rồi bị gắn với nguyên nhân cố ý.
Người ta thường loại trừ chất lỏng dễ cháy khi không có vụ nổ. Điều này không luôn chính xác. Sản phẩm cháy của chất lỏng dễ cháy chỉ gây nổ khi bị kìm kẹp đủ và có hỗn hợp nhiên liệu-không khí thích hợp.
CÁC MÔ HÌNH TUYẾN TÍNH
Mô hình có hình dáng tổng thể tuyến tính hoặc dài gọi là mô hình tuyến tính. Chúng thường xuất hiện trên bề mặt ngang.
Nhiên liệu bị cố ý “dẫn dụ” từ khu vực này sang khu vực khác có thể để lại mô hình dài. Dẫn dụ có thể nằm dọc sàn, nối các đám cháy riêng biệt. Dẫn dụ cũng có thể đi lên cầu thang để đưa đám cháy từ tầng này sang tầng khác. Dẫn dụ có thể là chất lỏng dễ cháy, chất rắn hoặc kết hợp.
Mô hình dài, rộng, khá thẳng có thể do khu vực được bảo vệ bởi đồ nội thất, quầy hàng, kho chứa hoặc vật dụng khác. Chúng cũng có thể do sàn và lớp phủ sàn mòn bình thường vì đi lại nhiều. Vật thể hình dạng không đều như quần áo hoặc chăn ga cũng có thể che chắn và tạo mô hình bị giải thích sai. Tia khí nhiên liệu cháy cũng tạo mô hình tuyến tính.
CÁC MÔ HÌNH KHU VỰC
Có mô hình dường như phủ kín cả phòng hoặc khu vực rộng mà không có nguồn gốc dễ nhận biết. Nguyên nhân thường là nhiên liệu phân tán rộng trước khi bắt lửa. Nguyên nhân khác là đám cháy di chuyển qua khu vực rất nhanh, như cháy chớp nhoáng.
Khi flashover xảy ra trong một không gian, lửa lan rất nhanh từ điểm này sang điểm khác. Flashover có thể tạo cả khu vực cháy đều, không còn bằng chứng vật lý tốt về hướng di chuyển của đám cháy. Flashover không nhất thiết phá hủy vết cháy tạo ra trước đó. Nhưng khi xem xét quan hệ giữa mô hình di chuyển và mô hình khu vực flashover, thời gian và mức độ cháy trước và sau flashover là quan trọng.
Khí hoặc hơi từ chất lỏng cháy không phải lúc nào cũng gây nổ. Hỗn hợp nhiên liệu/khí ở gần hoặc đúng LEL có thể không nổ khi bắt lửa. Khi đó khí có thể cháy như đám cháy chớp nhoáng và ít hoặc không cháy tiếp.
BIẾN DẠNG VẬT LIỆU
Biến đổi hình dạng vật lý và biến dạng của đồ vật tại hiện trường cũng là vết cháy.
Bóng đèn sợi đốt đôi khi cho biết hướng di chuyển của đám cháy. Phía bóng đèn hướng về nguồn nhiệt nóng lên và mềm đi. Với bóng công suất lớn hơn 25 watt, khí bên trong bắt đầu giãn nở và đẩy phần kính mềm ra ngoài, tạo hiệu ứng “bong bóng”. Phần phồng chỉ về hướng nguồn nhiệt. Với bóng dưới 25 watt, bề mặt tiếp xúc co vào trong, vì bên trong bóng tạo ra chân không. Khi nung nóng, các yếu tố cấu trúc bằng kim loại mềm đi, rồi sụp đổ hoặc giãn nở.
TÓM TẮT CHƯƠNG
Hiểu các loại mô hình sinh ra trong đám cháy, và các yếu tố ảnh hưởng đến chúng, cho điều tra viên nền tảng khoa học để đưa ý kiến. Thiếu hiểu biết này và việc áp dụng đúng, ý kiến của điều tra viên chỉ dựa trên chuyện cũ của những người đi trước. Ý kiến như vậy không đứng vững trước sự kiểm tra hợp lý.
Báo cháy phát hiện sớm giúp giữ nguyên hiện trường và xác định điểm khởi phát chính xác hơn. Xem thêm hệ thống báo cháy không dây FireSmart.
✅ Cần tư vấn chọn thiết bị báo cháy cho tàu thuyền, nhà xưởng hoặc công trình?
Gọi FireSmart, hotline 0983.016.201.
BIBLIOGRAPHY
- DeHaan, John D. Kirk’s Fire Investigation, 3rd Ed. New Jersey: Brady Publishing Co., 1991.
- Fire, Frank. “Plastics and Fire Investigations.” Fire Engineering, ~anuary 1985.
- Lentini, John J. “Baseline Characteristics of Residential Structures Which Have Burned to Completion: The Oakland Experience.” Fire Technology, August 1992.
- Munger, James G. “Spalling and Determination of Origin and Cause.” Fire Engineering, April 1991.
- Tobin, William A. “What Collapsed Springs Really Tell Arson Investigators.” Fire lournal, March/April, 1990.
- NFPA 921, Guide for Fire and Explosion Investigations, 1992 Ed. Quincy, MA: National Fire Protection Association.
Chủ đề: Kiến thức an toàn cháy








